Baştan Başlıyoruz - V : Yangın Ekolojisi & İnsan Faktörü

“Kitap yakıyorduk, alev çoğaldı. Kola şişesine su doldurup söndürmek istedik. Sönmedi. Biz de kaçtık.” Bu, Manavgat yangının müsebbibi olarak gösterilen 10 yaşında bir çocuğun sözleri..

Yangın ekolojisi; ekosistemlerde doğal olarak meydana gelen yangınların etkilerini, bu süreçte ekosistemin biyotik ve abiyotik faktörleri arasındaki etkileşimleri inceleyen bilim dalıdır.
Bir yangının başlayıp başlamayacağını belirleyen 3 faktör vardır ve bunlara ateş üçgeni adı verilir:
  • Yakıt: Kolayca yanabilen ("yanıcı" olan) yaprak, dal, çer çöp gibi doğal maddeler ile ateşi başlatmakta kullanılabilecek benzin veya yağ gibi kolay tutuşan maddelerdir.
  • Oksijen: Yanma tepkimesinde havanın %21'ini oluşturan oksijen tüketilir.
  • Enerji: Yakıtı oksijen ile bir aradayken tutuşturabilecek (teknik olarak, "tutuşma sıcaklığı" üzerine çıkarabilecek) enerjiyi verecek bir kıvılcım veya daha önceden başlamış bir ateş.
Bu üçü bir arada olduğu müddetçe, yangınlar kendi kendilerini sürdüren olgular olarak yollarına devam ederler. Çünkü yangında var olan ateş, enerjinin açığa çıkmasına neden olur ve ortamda yakıt ve oksijen olduğu sürece, bu yakıt yanmaya devam eder ve yangın da sürer.
 
Dolayısıyla bir yangını durdurmanın tek yolu, bu üç faktörden birini veya birkaçını ortamdan uzaklaştırmaktır. Örneğin yangının üzeri su veya battaniye ile örtüldüğünde, oksijen ortadan kaldırılmış olur ve yangın devam edemez. Benzer şekilde; yangınların ilerleyişini aksatacak şekilde, ormanlar içine kesilmiş ağaç ve temizlenmiş çalı koridorları ("yangın koridorları") açmak, yangının ihtiyaç duyduğu yakıtı ortadan kaldırarak yangınların yayılmasına engel olacaktır. Son olarak, yangın yasakları getirip, insan-kaynaklı ateş unsurlarını ortadan kaldırmak, olası bir yangının kıvılcım ihtiyacını ortadan kaldırabilir.

Yangınların Doğal Sebepleri

İnsanlardan çok önce de orman yangınları vardı ve birçok orman, bu yangınlarla baş edebilecek biçimde evrimleşmiştir. Bu doğal nedenleri anlamak, gerekli önlemlerin alınmasını kolaylaştırabilir.
Genel olarak yangınların %15 kadarı doğal nedenlerle oluşmaktadır.
Yıldırımlar
İnsan etkisiyle başlamayan yangınların ezici çoğunluğu yıldırımlar ile başlamaktadır. Yeryüzüne her saniye 100 civarında yıldırım düşmektedir. Bu, her gün 8 milyon, her yıl 3 milyar civarında yıldırıma karşılık gelmektedir.
 
Volkanik Faaliyet
Her ne kadar ülkemizde daha nadir olsa da, Dünya genelinde volkanik faaliyet de yangınları tetikleyebilmektedir. Bir volkandan saçılan lavların sıcaklığı 800-1200 °C civarında olabilmektedir ve bu lavlar yakıt ile buluştuğunda, havadaki oksijenle tepkimeye girerek yangınları başlatabilmektedir.
 
Halihazırda Devam Eden Yangınlar
Bir bölgede yangın başladığında, ona komşu bölgelerde de yangın görülme oranları artacaktır. Çünkü yangınlar, üzerlerindeki havayı ısıtıp, yukarı yönlü bir harekete zorlarlar. Bu sırada yangının etrafındaki daha soğuk hava, yükselen havadan boşalan boşluğu doldurmak için yangın bölgesine hücum eder. Bu taze hava, bir yandan yangını harlarken, diğer yandan ısınarak yükselir ve küllerin daha da hızlı bir şekilde atmosfere saçılmasına yardımcı olur. Bu küller, atmosfer boyunca kilometrelerce taşınıp, diğer bölgelerdeki ormanların alev almasına neden olabilir.
 
Yangın Başlatıcı Bitkiler ve Yangını Yayan Hayvanlar
Benzer şekilde, milyonlarca yıldır yangınlarla iç içe evrimleşmiş ormanlarda, yangını başlatıcı doğal unsurlara sahip olabilirler. Örneğin Ardıç ağacının kozalaklarında ve yapraklarında bolca bulunan eterik ve terpenik yağlar, yanıcı özelliktedir. Bu yapılar kurak/sıcak ortamlarda kolayca tutuşurlar. Böylelikle yangının başlamasına neden olurlar. 
Meteor Faaliyeti
Diğer yöntemlerden daha rastlantısal olsa da, Dünya dışından gezegene giren meteorlar, eğer yüzeye ulaşıp da meteoroit olurlarsa, beraberinde getirdikleri yüksek sıcaklıklar nedeniyle orman yangınlarına neden olabilirler.
 
Kimyasal Tepkimeler ve Spontane Yanma
Kimi zaman doğru şartlar altında belirli kimyasallar yüksek miktarda ısı saçarak (egzotermik bir şekilde) tepkimeye girebilirler. Bu sırada saçılan ısı, ortamdaki yakıtı tutuşturabilecek kadar yüksekse, neredeyse durup dururken gibi gözüken yangınlar başlayabilir. anları ateşe verdikleri gözlenmiştir.
 
İklim Değişimi ve Küresel Isınma
İklim değişimi, ne sadece doğal bir nedendir ne de sadece yapay bir nedendir. Dünya iklimi, uzun zaman aralıklarında sürekli değişmektedir ve buna bağlı olarak yangın faaliyetleri de etkilenebilmektedir. Ancak son 150-200 yıllık iklim değişiminin ana nedeni insanlardır: Sanayi, tarım, hayvancılık, taşımacılık, vb. faaliyetler sırasında üretilen sera gazları, küresel ısınmaya neden olmaktadır. İnsan-harici nedenlerle bu dönemde küresel ısınma yaşama ihtimalimiz %1'in altındadır. Dolayısıyla neredeyse kesin olarak, iklim değişiminin nedeninin insanlar olduğunu bilmekteyiz.
 
 

Yangınların İnsan-Kaynaklı Nedenleri

Anız ve Anız Yakma
Anız, tarımsal üretim sonucunda biçilmiş olan ekinlerin toprakta kalan kök ve saplarına verilen isimdir. Anız; daha iyi tohum yatağı hazırlamak, yabancı ot ve haşereleri yok etmek; hasat sonrası, hemen diğer bir ürünün ekimine geçilecek ise mibzerin istenilen bir şekilde ekim yapmasını, anız sapları ile mibzer gözlerinin tıkanmamasını sağlamak gerekçeleri ile yapılmaktadır.
Ancak bu sebeplerin sağlayacağı fayda, vereceği zararın yanında çok küçük kalmaktadır. Bu zararların başında da orman yangınlarına sebep olan güçlü ateşlerin üretilmesi gelmektedir.
 
Çöplük ve Çöp Yakma
Bir ev veya mahallede biriken çöplerden kurtulmanın yolu olarak görülen çöp yakma davranışı, gerek plastiklerin yanması sonucu zehirli gazlar çıkararak etraftaki insanlara ve canlılara zarar vermesi, gerek atmosfere muazzam derecede sera gazı saçması, gerekse de çıkan alevlerin yangınlara neden olması dolayısıyla son derece tehlikeli bir uygulamadır. Örneğin 2021 yılında Sinop'ta çöpleri yakmak isteyen bir kişi, ateşleri kontrol edemeyerek yangına neden olmuştur
 
Avcılık
Doğası gereği avcılık, ateşli silahlar ile yapılan bir uygulamadır. Bu ateşli silahlardan çıkan kurşundan artan kalan mermi kovanları, düştükleri yerdeki yaprakları tutuşturabilecek sıcaklığa sahiptir.
 
Çoban Ateşi
Çoğunlukla geceleri veya sabaha karşı, üzerinde çay ısıtmak veya ısınmak gibi amaçlarla yakılan, genelde kuru dallar ve yapraklarla beslenen ateşlerdir. Düzgün söndürülmemeleri hâlinde, özellikle de kuru bölgelerde hızlı bir şekilde yangına dönüşebilirler.
 
Sigara (İzmarit) Ülkemizdeki en büyük sorunlardan biri, yere atılan sigara izmaritleridir. Tuhaf bir şekilde adeta kültürümüzün bir parçası hâline gelmiş olan bu çirkin davranış, sigara izmaritinin düzgün sönmemesi ve rüzgarla ormanlık veya kuru alanlara taşınması sonucu büyük yangınları başlatabilmektedir.
Çevre Kirliliği
Sigarayı ayrıca belirtmiş olsak da çevre kirliliğine katkı sağlayan diğer faktörler de son derece tehlikelidir. Örneğin ormanlık alanlara fırlatılan cam şişeler, Güneş'ten gelen kavurucu ışınları tek bir noktada toplayarak ("lensleme" etkisi göstererek), çalı çırpıyı tutuşturabilmekte ve yangınları başlatabilmektedir.
 
Piknik
İnsanların doğa ile iç içe olma yöntemlerinden biri olan piknik davranışı, beraberinde bolca yanıcı ve yakıcı malzemeyi getirmektedir. Örneğin yakılan mangallar ve bu mangalları yakmak için kullanılan yakıtlar, çok kolay bir şekilde tutuşarak büyük yangınlara neden olabilirler.
 
Çocuklar ve Oyun
İnsanlar ormanlarla daha fazla iç içe yaşadıkça, ister istemez çocukların da ormanlarla etkileşimi artmaktadır. Ne var ki oyunları denetlenmeyen çocuklar, "oyun olsun diye" çeşitli cisimleri ateşe verebilirler ve sonrasında bu ateşi kontrol altında tutamayarak yangınlara neden olabilirler.
 
Terör ve Kundaklama
Terör örgütleri veya art niyetli kişiler; bir insana, bir aileye, bir bölgeye, bir şehre veya bir ülkeye zarar vermek amacıyla ormanları ateşe verebilirler.[

Piro-terörizm (ateş/yangın terörü) adı verilen bu tür saldırılar Dünya genelinde ve Türkiye'de yangınların çok küçük bir kısmını oluştursa bile, insanlar arası güvensizliği pekiştirdiği ve bireysel korkuları körüklediği için, yangının verdiği hasardan daha büyük sosyolojik etkileri olabilir.
 
Açma ve İmar
Ormanlık araziler, turizm ve yapılaşma açısından oldukça elverişli arazilerdir. Bu nedenle art niyetli taraflar, ormanlık arazileri yakarak imara hazırlayabilirler.[Fakat yasal düzenlemeler ile yanan bölgelerin imara açılmasının engellenmesi ve bu yasaların etkili bir şekilde uygulanması, bu tür saldırıları önleyebilir.
Benzer şekilde, tarım alanlarını genişletmek isteyen kişiler de kimi zaman ormanları kasten yakarak yeni tarım alanları yaratabilirler.
 
Savaş
Elbette avcılık örneğinde olduğu gibi, savaşlarda kullanılan patlayıcılar da yangınları tetikleyebilirler. Ayrıca savaşlar sırasında terör ile ilişkili amaçlarla da yangınlar çıkarılabilmektedir. Örneğin 1942 yılında Japonya, ABD'ye karşı düzenlediği saldırılar sırasında Japonya'dan 9.000'den fazla alev balonu havalandırmıştır.
 
Enerji
Şehirden daha uzak ve doğayla daha iç içe yaşam alanları oluşturmaya başlamamıza bağlı olarak, bu yaşam alanlarına elektrik gücünü ulaştırabilmemiz gerekmiştir. Bunun en yaygın yolu, ormanlar içerisinden geçen yüksek, orta ve düşük gerilimli elektrik kabloları kullanmaktır. Ancak bu kabloların bakımı düzgün yapılmayacak olursa, korozyona ve fırtına sırasında tellerin sallanmasına bağlı olarak kıvılcımlar üretilebilir ve bunlar, orman yangınlarını başlatabilir.
 
Trafik
Trafikteki araç sayısı arttıkça, trafik kazalarının sıklığı da artmaktadır. Bu kazaların bir kısmında çarpmanın etkisiyle motorun, petrolün veya diğer araç sıvılarının yanması yangınlara neden olabilmektedir. Ayrıca yüksek hızlı kazalarda araçların sürtünmesi nedeniyle çıkan kıvılcımlar, yangınlara sebep olabilmektedir.
 
Tren
Ormanlık arazilerden geçen trenlerin yolları ve civarları yeterince iyi temizlenmezse ve bakımları yapılmazsa, özellikle de acil durum frenlemesi gibi olaylar sırasında etrafa bolca kıvılcım saçıp, yangınlara neden olabilirler. Ayrıca bu tren yollarında yapılan çalışmalar sırasında da etrafa kıvılcımlar saçılarak yangınlar başlatılabilir.
 

Tüm bunlardan da anlaşılacağı üzere yangınlar, çok farklı sebeplerle başlayıp, ortam şartlarına göre çok farklı şekillerde yayılabilirler. Belli dönemlerde belli bölgelerde çıkan yangınların sebebi tek olmak zorunda değildir: İnsan-kaynaklı faktörler ile doğal faktörler bir araya gelerek, yakın coğrafyadaki farklı yangınları başlatabilirler. Ayrıca bir yangın, herhangi bir nedenle başladıktan sonra, başka yangınların da önünü açabilmektedir. Bu nedenle yangın sebepleri dikkatle incelenmeli ve bu araştırmaların sonucunda üretilen raporlar ve kanıtlar sonucu nihai yargılara varılmalıdır.

Kaynak : Evrim Ağacı 

Yorum Yaz

Yorumlar

Enquink (27-07-2022)

cialis 5mg best price Patients are often observed until symptoms develop.

dauttigue (16-08-2022)

stromectol ivermectin for humans 10 Levitra 10mg Prix

FIGUILA (20-08-2022)

Cefaclor stromectol online canada Propecia Pas Cher 2011

pneurne (01-09-2022)

It begins working in 30 minutes and can last for up to 36 hours cialis prescription online

sauttBany (01-09-2022)

You can get Viagra from any cab driver now cialis price

Optiorp (03-09-2022)

buy priligy paypal Diverse factors including preoperative EF, frequency of sexual intercourse before surgery, type of NS procedure, degree of postoperative potency, and the interval between surgery and the administration of PDE5-Is might have affected the potency results 17

Empatop (03-09-2022)

So I have some issues but thanks to Tadalafil I no longer have to sleep in my basement when I forget why I went down there in the first place precio priligy 30 mg Ш­ЩЃЩ„ШЄ ШЄШ¬Ш±ШЁШ© Ш·Ш§ШєЩ€Ш± Ш§Щ„Щ…Щ…ЩЉШІШ© Ш§Щ„ШЄЩЉ ШЈШ«Ш±ШЄ Ш§Щ„ШЄШ±Ш§Ш« Ш§Щ„ШҐЩ†ШіШ§Щ†ЩЉ ШЁШЈЩѓШ«Ш± Щ…Щ† ШЈЩ„ЩЃ Щ‚ШµЩЉШЇШ© ШґШ№Ш±ЩЉШ© Щ€ 25 Щ…ШіШ±Ш­ЩЉШ© Щ€Ш«Щ…Ш§Щ†ЩЉШ© Щ…Ш¬Щ„ШЇШ§ШЄ Щ‚ШµШµЩЉШ© Щ€Ш«Щ…Ш§Щ†ЩЉ Ш±Щ€Ш§ЩЉШ§ШЄ ШҐШ¶Ш§ЩЃШ© ШҐЩ„Щ‰ Ш№ШґШ±Ш§ШЄ Ш§Щ„ЩѓШЄШЁ Щ€Ш§Щ„Щ…Щ‚Ш§Щ„Ш§ШЄ Щ€Ш§Щ„Щ…Ш­Ш§Ш¶Ш±Ш§ШЄ ЩЃЩЉ Ш§Щ„ЩЃЩ„ШіЩЃШ© Щ€Ш§Щ„ШЇЩЉЩ† Щ€Ш§Щ„ШЄШ±ШЁЩЉШ© Щ€Ш§Щ„ШіЩЉШ§ШіШ© Щ€Ш§Щ„Щ‚Ш¶Ш§ЩЉШ§ Ш§Щ„Ш§Ш¬ШЄЩ…Ш§Ш№ЩЉШ©

Unpatotup (05-09-2022)

buying cheap cialis online Of course that isn t an option for those that shop online, in that case I d suggest looking for products that are made of non-porous materials listed as being eco-friendly , phthalate Latex PVC free, and a bit higher in price; low end products have low end prices because they re made of low end materials, the opposite can be said for higher end products

invardy (05-09-2022)

cialis online purchase Rainbow Harnesses 25 70

Poopyiree (07-09-2022)

Exp Opin Pharmacother buy cialis without prescription

antinee (08-09-2022)

We also provide a free online consultation to every person who wants to get an ED treatment prescription with us non prescription cialis online pharmacy The calculators are based on observed outcomes for cancer patients from 1987-2007, with greater weight given to more recent patients

autothe (10-09-2022)

To that end, you ll want to find a calming activity that brings you joy; try some gentle yoga or meditation, and consider talk therapy if you re struggling with your mental health. clomid Vandekerckhove P, et al.

apequix (10-09-2022)

Assessment of sperm chromatin integrity. clomid for male infertility

spakepe (13-09-2022)

common side effects tamoxifen

Effotorgo (14-09-2022)

nolvadex and clomid pct

Exitoes (16-09-2022)

2011; 93 350- 384. is doxycycline a strong antibiotic

herfuntee (17-09-2022)

Although I still experience rosacea flare, redness, acnes every now and then. doxycycline overdose Assumed anti- relapse efficacy effectiveness of Study 033 regimens.

Infendy (07-10-2022)

lasix iv po conversion eldepryl relonchem ibuprofen 200mg Yet Peyton is the one entering Sunday s game with both Super Bowl and MVP expectations, both of which were heightened after Denver s dominant 49 27 win against the Baltimore Ravens in the opener Гў a game in which Manning threw a record tying seven touchdown passes along with 462 yards and no interceptions

Encouncar (08-10-2022)

lasix for swelling The planar compounds can also be formulated as elixirs or solutions for convenient oral administration

phancap (13-10-2022)

Ethnopharmacological relevance The increased practice of traditional Chinese medicine TCM worldwide has raised concerns regarding herb drug interactions buy cialis pro

Guastaw (14-10-2022)

Maurice eUmQJPYgsr 5 29 2022 buy cialis usa

allenly (02-11-2022)

Evan viDEeKLYJEclPubYTh 6 17 2022 buy stromectol usa

Speppaymn (05-11-2022)

Usual ductal hyperplasia without atypia Fibroadenoma Sclerosing adenosis Several papillomas called papillomatosis Radial scar dapoxetine priligy uk

ragnoni (14-11-2022)

how does tamoxifen work In the second experiment, the results demonstrate that our method can gain increased prediction power, roughly 33 improvements more than the best result from existing methods

purbiva (15-11-2022)

I am also a certified mastectomy fitter lasix for pneumonia

Plulsinna (16-11-2022)

where can i buy omifin Ha H L Wang H Pisitkun P Kim J C Tassi I Tang W Morasso MI Udey MC Siebenlist U

fruinge (18-11-2022)

Of the British films that were included in the top 200 grossing films worldwide between 2001 and 2012, only one was directed by a woman the 2008 musical Mamma Mia, which was directed by Phyllida Lloyd doxycycline for covid

Suspisp (08-12-2022)

was kostet viagra in der apotheke Blessings to u

alleliRet (13-12-2022)

finasteride 1mg best price She felt like she would lose one thing she couldn t reside with out

syhowstit (16-12-2022)

Teddy bear in hand, I was taken back to the operating room buy nolvadex and hcg online Allan, USA 2022 04 30 09 34 35

welancy (23-01-2023)

buy cialis online without a prescription Hence, it is hypothesized that ethanol may promote prolactinomas by controlling the cell regulatory processes in the lactotropes and or by enhancing the action of estrogen on the lactotropes 125

Drierma (26-01-2023)

Antibiotics like linezolid Zyvox, which is often used to treat skin infections and pneumonia, can also cause dangerous side effects when combined with certain types of alcoholic beverages, including tap beer, red wine, sherry and some liquors reddit where buy priligy Heart rate changes at the initiation of the treatment were similar to those in the prophylactic study, namely, a transient increase in the higher dose of ROMKi B treatment group Figure 1

exhable (26-01-2023)

Initially, tamoxifen was thought to stop cancer by displacing estrogen, one of the hormones that helped it grow tamoxifen dental side effects